Nếu xem xét kỹ, ta thấy có sự khác biệt quan trọng giữa suy luận hình thức và tư duy xét như nó thực sự diễn ra trong trí óc của bất kỳ người nào.
(1) Nội dung của lô-gich hình thức là hoàn toàn không liên quan đến riêng một ai [impersonal], nó chẳng khác gì những công thức đại số. Như vậy, các hình thức không phụ thuộc vào thái độ của người tư duy, không phụ thuộc vào sự mong muốn và ý định của anh ta. Mặt khác, tư duy dù của bất kv một ai, như chúng ta đã thấy, cũng đều phụ thuộc vào những thói quen của người ấy. Điều này có thế là tốt nếu như anh ta có thái độ cẩn thận, làm gì là làm đến nơi đến chốn v.v. và cũng có thế là điều không tốt trong chừng mực anh ta là người hấp tấp, thiếu quan sát, lười biếng, dễ bị cảm xúc lôi cuốn, có khuynh hướng tự thiên vị chính mình v.v.
(2) Các hình thức của lô- gich đều bất biến, không thay đối, độc lập với nội dung chúng chứa đựng. Chúng loại trừ sự thay đối hệt như sự thật của 2 cộng với 2 bằng 4. Tư duy thực chất [actual thinking] thì là một quá trình-, nó xuất hiện, tiếp tục diễn ra; nói ngắn gọn. nó ở trong trạng thái liên tục thay đổi chừng nào mà một người còn suy nghĩ. Tại mỗi bước của quá trình này tư duy buộc phải tính đến nội dung; bởi có những bộ phận của nội dung đang được nó xừ lý thì lại đưa ra những trở ngại, đặt ra những vấn đề và những sự phức tạp, trong khi những bộ phận khác [của nội dung] lại chỉ ra những giải pháp và vạch ra con đường thoát khỏi những trở ngại tri thức. (3) Bởi vì các hình thức đều giống hệt nhau và chúng sẵn sàng tiếp nhận bất cứ nội dung nào, cho nên chúng không cần quan tâm tới bối cảnh. Tư duy thực chất mặt khác lại luôn có mối quan hệ với bối cảnh nào đó. Như chúng ta đã thấy, tư duy xảy ra bởi vì có một tình huống nào đó chưa được giải quyết và cho tới lúc đó tình huống ấy nó nằm bên ngoài sự tư duy của anh ta. Chúng ta có thế so sánh hai điều sau đây: tam đoạn luận hình thức về Socrates và tâm trạng của các môn đệ của ông tại phiên tòa xét xử ông trong lúc họ đang cân nhắc triển vọng của việc Socrates sẽ tiếp tục sống.
Đọc thêm tại:
