Nhưng từ những gì vừa được đề cập, điều hiển nhiên là giáo dục, xét trên phương diện liên quan đến trí tuệ, nó quan tâm vô cùng tới việc vun bồi thái độ của tư duy phản biện, giữ gìn nó nếu nó đã tồn tại, và biến đối những phương pháp tư duy không chặt chẽ thành những phương pháp tư duy nghiêm ngặt bất cứ khi nào có thế.
Giáo dục dĩ nhiên không dừng lại ở khía cạnh trí tuệ; còn có những thái độ của sự thực hành hiệu quả cần được đào tạo, những khuynh hướng đạo đức cần được củng cố và phát triển, những khả năng thường thức cái đẹp cần được vun bồi. Nhưng ít nhất có một yếu tố chung nằm trong tất cả những nhiệm vụ nói trên của giáo dục: đó là yếu tố mang ý nghĩa hữu thức và do đó nó là yếu tố thuộc về tư duy hữu thức. Nếu khác đi, hoạt động thực hành sẽ trở thành mang tính máy móc, sáo mòn, đạo đức trở thành một thứ gì mù quáng và độc đoán, và sự cảm thụ thẩm mỹ trở thành sự thổ lộ tình cảm ủy mị. Tuy nhiên, ở phần tiếp theo chúng ta sẽ chỉ giới hạn trong khía cạnh trí tuệ của giáo dục. Chúng tôi nhấn mạnh rằng trên phương diện trí tuệ thì giáo dục cốt ở sự hình thành những thói quen tư duy lanh lợi, thận trọng, triệt để.
Dĩ nhiên học kiến thức bao gồm sự tích lũy và ghi nhớ thông tin. Nhưng thông tin là một gánh nặng hổ lốn nếu như người học không hiểu nó. Thông tin chỉ là tri thức khi người học lĩnh hội được vật liệu của nó. Và sự nhận thức, sự lĩnh hội có nghĩa là người học hiểu được những bộ phận của thông tin trong các mối quan hệ giữa chúng với nhau — mộtkết quả chỉ có thể đạt được khi sự thu nhận kiến thức luôn đi kèm với sự liên tục suy tưởng về ý nghĩa của điều được học. Có một sự phân biệt quan trọng giữa trí nhớ suông, trí nhớ máy móc với trí nhớ được những tác giả trước đây gọi tên là “trí nhớ sảng suốt” [udicious memory]. Kiểu trí nhớ sau là kiêu trí nhớ nắm vững được các mối quan hệ của cái được ghi nhớ và được hồi tưởng; vì thế nó có thể vận dụng vật liệu trong những tình huống mới mẻ trong khi kiểu trí nhớ suông sẽ hoàn toàn lúng túng.
Điều chúng ta vừa gọi là “tư duy tâm lý” chỉ đơn giản nghĩa là tư duy là một quá trình diễn ra một cách thực sự. Trong những trường hợp cụ thể, quá trình này có thể diễn ra ngẫu nhiên và không có trật tự hoặc chỉ đơn thuần là một sự hoạt động của trí tưởng tượng. Nhưng nếu như tư duy bao giờ cũng chì diễn ra theo cách như vậy, thế thì nó sẽ không những chẳng đem lại điều gì có ích, mà thậm chí sự sống còn khó lòng được duy trì. Nếu tư duy chẳng liên quan gìđến những điều kiện có thực và nếu nó không xuất hiện một cách hợp lô-gich từ những điều kiện này để đi tới sự suy tường về mục đích phải đạt được, khi ấy con người sẽ không bao giờ phát minh, hoặc không bao giờ lên kế hoạch hoặc không bao giờ biết bằng cáchnào để thoát ra khỏi bất kỳ sự rắc rối hay khó khăn nào. Như chúng ta đã lưu ý, nhờ những yếu tố cố hữu lẫn sức ép của hoàn cảnh mà tư duy có những đặc tính lô-gich hoặc đặc tính của tư duy đích thực.
Từ khóa tìm kiếm nhiều: giao trinh tam ly hoc, tâm
lý giáo dục
