KHÔNG CÓ TƯ DUY THÌ HÀNH VI KHÔNG THỂ MANG MỤC TIÊU HỮU THỨC
Tất cả chúng ta đều thừa nhận, ít nhất là bằng lời nói, rằng khả năng tư duy là rất quan trọng; nó được coi là khả năng phân biệt con người với những động vật bậc thấp hơn. Nhưng bởi vì trong cách hiểu thông thường thì chúng ta lại mơ hồ về việc tư duy quan trọng thế nào và tại sao nó lại quan trọng, vì thế sẽ là điều xứng đáng nếu phát biểu tường minh những giá trị của tư duy phản tư [reAective thought]. Thứ nhất, tư duy phản tư giải phóng chúng ta khỏi hoạt động đơn thuần có tính động năng và theo thói quen đom thuần. Nếu diễn đạt bằng những thuật ngữ xác thực, tư duy cho phép chúng ta điều khiển hoạt động bằng sự suy đoản và sự lên kế hoạch theo những mục-đích-trong-giả thuyết [end-in-view] hoặc theo những suy nghĩ có chủ đích của chúng ta. Tư duy cho phép chúng ta hành động một cách có chủ dích và có chủ tâm nhằm đạt được những mục tiêu tương lai hoặc nhằm làm chủ được cái lúc này còn xa vời và chưa xuất hiện. Bằng cách suy nghĩ về hệ quà của những cách làm và hướng hành động khác nhau, tư duy cho phép chúng ta biết được cúi chúng ta định làm nếu chúng ta hành động. Nó biến đối hành vi đơn thuần mang tính chất ham muốn, không rõ rằng và có tính chất động năng, thành hành vi thông minh. Một con vật cục súc, trong chừng mực chúng ta biết, hành động vì sự thúc giục từ phía sau; nó hành động theo trạng thái sinh lý hiện tại do sự kích thích nào đó xảy ra từ bên ngoài. Sinh vật biết tư duy thì bị kích thích bởi những lý do không liên quan trực tiếp, bởi những kết quả có khi chì có thế đạt được sau nhiều năm – chẳng hạn, khi một người trẻ tuổi đặt kế hoạch sẽ học một nghề nào đó phù hợp với sự nghiệp của anh ta sau nhiều năm nữa.
Tất cả chúng ta đều thừa nhận, ít nhất là bằng lời nói, rằng khả năng tư duy là rất quan trọng; nó được coi là khả năng phân biệt con người với những động vật bậc thấp hơn. Nhưng bởi vì trong cách hiểu thông thường thì chúng ta lại mơ hồ về việc tư duy quan trọng thế nào và tại sao nó lại quan trọng, vì thế sẽ là điều xứng đáng nếu phát biểu tường minh những giá trị của tư duy phản tư [reAective thought]. Thứ nhất, tư duy phản tư giải phóng chúng ta khỏi hoạt động đơn thuần có tính động năng và theo thói quen đom thuần. Nếu diễn đạt bằng những thuật ngữ xác thực, tư duy cho phép chúng ta điều khiển hoạt động bằng sự suy đoản và sự lên kế hoạch theo những mục-đích-trong-giả thuyết [end-in-view] hoặc theo những suy nghĩ có chủ đích của chúng ta. Tư duy cho phép chúng ta hành động một cách có chủ dích và có chủ tâm nhằm đạt được những mục tiêu tương lai hoặc nhằm làm chủ được cái lúc này còn xa vời và chưa xuất hiện. Bằng cách suy nghĩ về hệ quà của những cách làm và hướng hành động khác nhau, tư duy cho phép chúng ta biết được cúi chúng ta định làm nếu chúng ta hành động. Nó biến đối hành vi đơn thuần mang tính chất ham muốn, không rõ rằng và có tính chất động năng, thành hành vi thông minh. Một con vật cục súc, trong chừng mực chúng ta biết, hành động vì sự thúc giục từ phía sau; nó hành động theo trạng thái sinh lý hiện tại do sự kích thích nào đó xảy ra từ bên ngoài. Sinh vật biết tư duy thì bị kích thích bởi những lý do không liên quan trực tiếp, bởi những kết quả có khi chì có thế đạt được sau nhiều năm – chẳng hạn, khi một người trẻ tuổi đặt kế hoạch sẽ học một nghề nào đó phù hợp với sự nghiệp của anh ta sau nhiều năm nữa.
Chẳng hạn, một động vật không có tư duy sẽ chui vào cái lỗ khi trời sắp đổ mưa, bởi vì có sự kích thích trực tiếp nào đó đối với cơ thể của nó. Nhưng một sinh vật có tư duy sẽ nhận ra những dữ kiện cụ thế nào đó là dấu hiệu chắc chắn về một trận mưa sắp xảy ra và nó sẽ thực hiện những biện pháp bàng sự hiểu rõ về cái tương lai được dự đoán này. Gieo hạt, cày xới đất, thu hoạch ngũ cốc, là những hành động có chủ tâm chi có ờ một người đã học được cách coi nhẹ những yếu tố được cảm nhận trực tiếp từ một kinh nghiệm và đề cao những giá trị được gợi ý gián tiếp từ những yếu tố này. Các triết gia đểu hiểu rất rõ những câu nói như “cuốn sách của thiên nhiên”, “ngôn ngữ của thiên nhiên”. Vâng, chính nhờ có tư duy mà những điều cụ thể lại chuyên chờ ý nghĩa của những điều vắng mặt và thiên nhiên có thế nói bằng thứ ngôn ngữ mà chúng ta có thể hiểu được. Đối với một người đang tư duy, sự vật là dữ liệu ghi chép quá khứ của chúng, giống như hóa thạch cho biết lịch sử trước đó của trái đất và chúng cho phép tiên đoán tương lai của chúng, giống như từ những vị trí hiện tại của các thực thế chúng ta có thế dự đoán được hiện tượng nhật thực và nguyệt thực sẽ xảy ra trong tương lai. Câu nói của Shakespeare “Những cái lưỡi nhô ra từ lùm cây, tựa như những cuốn sách trên dòng suối chảy xiết” diễn đạt hoàn toàn đúng và đầy đủ khả năng sau đãy của một sinh vật biết tư duy: khả năng đưa thêm cuộc sống cho thế giới này. Chỉ khi nào những sự vật quanh ta mang ý nghĩa đối với ta, chỉ khi nào chúng có nghĩa là những hệ quả có thế đạt được bằng cách sử dụng chúng theo những cách nhất định, chỉ khi ấy chúng ta mới có thế kiểm soát được chúng theo cách có chủ tâm, có chủ đích.
Từ khóa tìm kiếm nhiều: giáo trình tâm lý học, tâm
lý học giáo dục
